Etiketler

, ,

Özet

Kayıt dışı ekonomi, vergi kaybı, sosyal güvenlik açıkları, haksız rekabet ve gelir dağılımında bozulma gibi çok boyutlu sonuçlar doğuran yapısal bir sorundur. Türkiye’de 2023-2025 dönemini kapsayan “Kayıt Dışı Ekonomiyle Mücadele Eylem Planı”, bu sorunu disiplinlerarası ve çok paydaşlı bir yaklaşımla ele alarak 5 bileşen ve 44 eylem üzerinden kapsamlı bir yol haritası sunmaktadır. Bu çalışma, söz konusu eylem planını kamu politikası literatürü çerçevesinde değerlendirerek, etkinlik, uygulanabilirlik ve sürdürülebilirlik boyutlarıyla analiz etmeyi amaçlamaktadır.

1. Giriş

Kayıt dışı ekonomi, gelişmekte olan ülkelerde ekonomik büyüme ve sosyal adalet önünde önemli bir engel teşkil etmektedir. Türkiye’de kayıt dışılıkla mücadeleye yönelik geçmiş politika deneyimleri, sınırlı etkiler yaratmış ancak sistematik ve bütüncül yaklaşımlar geliştirilmemiştir. Bu bağlamda Hazine ve Maliye Bakanlığı koordinasyonunda hazırlanan 2023–2025 Eylem Planı, stratejik yönetişim ilkeleri çerçevesinde yeniden tasarlanmış yapısıyla dikkat çekmektedir.

2. Teorik Çerçeve: Kayıt Dışı Ekonomi ve Kamu Politikası

Kayıt dışılık, vergisel yüklerden kaçınma, yasal düzenleme eksiklikleri, bürokratik maliyetler ve düşük denetim kapasitesi gibi çoklu nedenlere dayanmaktadır (Schneider & Enste, 2000). Etkili kamu politikaları, kayıt dışı ekonomiyi azaltmada davranışsal iktisat, teknoloji odaklı denetim, veri tabanlı yönetişim ve teşvik-uyum dengesi temelinde geliştirilmelidir. Bu bağlamda eylem planı, kamu yönetimi disiplininde kanıt temelli politika yapımı ve etki temelli yönetişim ilkeleriyle örtüşmektedir.

3. Eylem Planının Stratejik Bileşenleri

3.1. Ölçüm ve Analiz (Bileşen 1)

Bu bileşen, kayıt dışılığın makro ve sektörel düzeyde ölçülmesi, vergi açığının hesaplanması ve davranışsal analizlerin yapılmasını içermektedir. Uluslararası deneyimler, ölçemediğiniz şeyi yönetemeyeceğinizi göstermektedir. TÜİK, üniversiteler ve sektörel veri sağlayıcılarla yapılacak entegrasyonlar bu sürecin başarı anahtarıdır.

3.2. Toplumsal Farkındalık ve Gönüllü Uyum (Bileşen 2)

Vergi bilincinin çocuk yaşta kazandırılması, sosyal güvenlik kavramının erken öğrenilmesi ve dijital medya üzerinden etkileşimli içeriklerle gönüllü uyumun artırılması hedeflenmektedir. Eğitim politikaları ile vergi politikalarının eşgüdüm içinde çalışması bu bileşenin başarısını etkileyen kritik bir faktördür.

3.3. Kurumlar Arası İş Birliği ve Veri Paylaşımı (Bileşen 3)

Kayıt dışılıkla mücadelede kurumlar arası veri senkronizasyonu ve otomatik kontrol mekanizmaları merkezi bir öneme sahiptir. Hal Kayıt Sistemi, KOOPBİS, e-SGK gibi yapılar aracılığıyla oluşturulan bütüncül veri mimarisi, hem yatay hem dikey entegrasyonu sağlamayı amaçlamaktadır.

3.4. Hukuki, İdari ve Teknik Önlemler (Bileşen 4)

Bu başlık altında dijital defter sistemleri, dijital varlık düzenlemeleri, taşıt tanıma ve ürün takip sistemleri gibi teknik çözümler ile mevzuat uyumu eş zamanlı ele alınmaktadır. Eylemler, kayıt dışılığın teknolojiyle önlenmesine yönelik dijital denetim dönüşümü hedefini yansıtmaktadır.

3.5. Denetim Kapasitesinin Artırılması (Bileşen 5)

Vergi dairelerinin algoritmik denetim kabiliyeti, mükellef profillemesi, dijital ticaret analizleri ve yeni işe başlayanların takibi gibi alanlarda sistematik denetim altyapısı geliştirilmektedir. Bu yapı, proaktif denetim modeli ile klasik kontrol anlayışından ayrılmaktadır.

4. Değerlendirme: Güçlü Yönler, Zorluklar ve Sürdürülebilirlik

  • Güçlü Yönler: Eylem planı, disiplinlerarası yapısıyla kapsamlıdır. Eğitim, teknoloji, hukuki düzenleme ve veri entegrasyonu bir bütün olarak ele alınmıştır. SMART hedeflere dayalı yapı, performans ölçümü açısından avantajlıdır.
  • Zorluklar: Kurumlar arası iş birliği, veri güvenliği, insan kaynağı kapasitesi, siyasi irade devamlılığı ve dijital eşitsizlik gibi zorluklar uygulanabilirlik açısından risk oluşturmaktadır.
  • Sürdürülebilirlik: Planın sürdürülebilirliği, yalnızca mevzuatla değil, aynı zamanda kurumsal kapasite, politik sahiplenme, vatandaş katılımı ve davranışsal dönüşüm ile mümkündür.

5. Sonuç ve Öneriler

2023–2025 Eylem Planı, Türkiye’nin kayıt dışı ekonomiyle mücadelesinde önemli bir stratejik dönüm noktasıdır. Ancak bu planın başarısı, yalnızca eylemlerin teknik içeriği ile değil, aynı zamanda uygulama sürecinin çok paydaşlı, şeffaf, katılımcı ve hesap verebilir bir anlayışla yürütülmesiyle doğrudan ilişkilidir.

Politika Önerileri:

  1. Kamu-özel sektör ortak veri platformları oluşturulmalıdır.
  2. Vergi bilinci eğitimleri öğretmen formasyon programlarına entegre edilmelidir.
  3. KOBİ’ler için dijitalleşme teşvikleri kayıtlı ekonomiyle ilişkilendirilmelidir.
  4. Yıllık performans raporları TBMM’ye sunularak demokratik denetime açılmalıdır.
  5. Üniversitelerde “kayıt dışı ekonomi” temalı araştırma fonları artırılmalıdır.

İşte Size 35 Eylem Önerim:

  1. Kamu kurumları arasındaki iletişim ve koordinasyon geliştirilmelidir. E-Devlet entegrasyonu sağlanmalıdır. (TUİK – GİB – SGK – EPDK – MB – BDDK – SPK – Tapu Sicili, Ticaret Sicili, Trafik Sicili entegrasyonları ve Tüm Bakanlıklar vs.)
  2. Üniversitelerle akademik iş birlikleri kurulmalıdır.
  3. Sektörel risk analiz matrisleri hazırlanmalıdır.
  4. Yıllık Kayıt Dışı Ekonomi İzleme Raporu yayınlanmalıdır.
  5. Elektronik ticaret verileri ölçüm sistemine dahil edilmelidir.
  6. Vergi açığı hesaplama metodolojileri geliştirilmeli ve belgelendirilmelidir.
  7. Veri kalitesi için denetim süreçleri geliştirilmelidir.
  8. Mükellef memnuniyet endeksi geliştirilmelidir.
  9. RTÜK üzerinden kamu spotları hazırlanarak televizyonlarda yayınlanmalıdır.
  10. Nöropazarlama teknikleriyle vergi kampanyaları tasarlanmalıdır.
  11. Emniyet birimleriyle eş zamanlı denetim modelleri oluşturulmalıdır.
  12. GİB ile belediyeler arasında otomatik veri paylaşımı sağlanmalıdır.
  13. Tüm sektörlerde bankadan ücret ödeme zorunluluğu getirilmelidir.
  14. Mevzuatlarda açık bir dil kullanılmalı ve caydırıcı yaptırımlar tanımlanmalıdır.
  15. Yatırım teşvik belgelerinde kayıtlı istihdam taahhüdü zorunlu hale getirilmelidir.
  16. Envanter defteri başta olmak üzere tüm ticari defterler e-ortama alınmalıdır.
  17. Mali müşavir ve işletmelere yönelik eğitim programları düzenlenmelidir.
  18. Defter denetimlerinde yapay zeka destekli kontrol modülleri geliştirilmelidir.
  19. Kripto varlıkların vergilendirilmesi için mevzuat çalışması yapılmalıdır.
  20. Mevcut DİR sistem altyapısı gözden geçirilmeli ve modernize edilmelidir.
  21. E-ticaret sitelerine dijital ödeme zorunluluğu getirilmelidir.
  22. POS cihazı kullanan küçük esnafa komisyon desteği verilmelidir.
  23. Dijital ödeme yapan ve dijital ödeme sistemlerini kullanana vatandaşlara çekiliş ve ödül uygulamaları sunulmalıdır.
  24. Nakit ağırlıklı çalışan sektörler (kuaför, kafe vb.) için özel uyum programları ve eğitimleri hazırlanmalıdır.
  25. İşletmelerin dijital ödeme altyapısı için KOSGEB destekleri sunulmalıdır.
  26. Şikayet ve ihbar sistemi basitleştirilmeli ve şikayetlerin işlem durumları kullanıcıya bildirilmeli.
  27. Sektörel yoğunluklara göre özel ihbar hatları kurulmalıdır.
  28. Hazır ofis hizmeti veren firmalar yıllık bildirimde bulunmalıdır.
  29. Denetim ekipleri bu adreslerde özel kontrol programı uygulamalıdır.
  30. Hazır ofis hizmeti veren firmalar yıllık bildirimde bulunmalıdır.
  31. Aynı adreste çok sayıda mükellef tespiti riskli işlem olarak kabul edilmelidir.
  32. E-ticaret işlemleri için özel risk analiz modülleri hazırlanmalıdır.
  33. Kargo firmaları ile sipariş verisi paylaşımı sağlanmalıdır.
  34. Sosyal medya satışları için tespit algoritmaları oluşturulmalıdır.
  35. Yapay zekâ destekli anomali tespiti yazılımları devreye alınmalıdır.

Kaynakça

  • Schneider, F., & Enste, D. (2000). Shadow Economies: Size, Causes, and Consequences. Journal of Economic Literature, 38(1), 77–114.
  • OECD (2017). Shining Light on the Shadow Economy: Opportunities and Threats. OECD Publishing.
  • T.C. Hazine ve Maliye Bakanlığı (2023). Kayıt Dışı Ekonomiyle Mücadele Eylem Planı (2023–2025).